5510 Sayılı Kanun; 13, 14, 15 ve 16'ncı maddeleri

İş Kazası ve Meslek Hastalığı, Hastalık ve Analık Hallerinin Tanımları, Bildirimleri ile Bu Sigorta Kollarından Sağlanan Haklar

5510 sayılı Kanunun; 13, 14, 15 ve 16'ncı maddelerinde açıklanan, İş kazası meslek hastalığı ile hastalık ve analık hallerinin; kısacası tüm kısa vadeli sigorta kollarının tanımları, bildirimleri ve bu sigortalardan sağlanan emzirme ve cenaze ödeneği gibi hakların açıklamaları, bütünlük sağlamak amacıyla burada birarada yer almaktadır.

İş Kazası Nedir?

İş kazası;

  • Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
  • İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle,
  • Ssigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle,
  • Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
  • Bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda, (Süt iznini geçireceği adresin önceden belirlenmiş olması kaydıyla)
  • Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında,

meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olaydır.

Meslek Hastalığı Nedir?

Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir.

Bir hastalığın meslek hastalığı sayılabilmesi için;

şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir.

Meslek Hastalığının Tespiti Nasıl Yapılır?

Meslek hastalığı hakkında rapor düzenlemeye yetkili hastaneler tarafından düzenlenen raporların, Kurum Sağlık Kurulu tarafından incelenmesi neticesinde meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağına karar verilir.

Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliğinde yer almayan bir hastalığın, meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı hususunda ortaya çıkan uyuşmazlıklar Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca karara bağlanır.

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Sigortası Hükümleri Hangi Sigortalılar İçin Geçerlidir?

İş Kazası Bildirimi Hangi Sürede Yapılmalıdır?

  • Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde sayılan sigortalılar, 5 inci maddesinin (a), (b), (c) ve (e) bendinde sayılan sigortalılar ile Ek 9 uncu maddesinde belirtilen şartlarda ev hizmetlerinde çalışan sigortalılar ve intörn öğrencilerin iş kazası geçirmeleri halinde işverenleri tarafından kazanın olduğu yerdeki yetkili kolluk kuvvetlerine derhal,
  • Kanunun 5 inci maddesinin (g) bendinde sayılan sigortalının iş kazası geçirmesi halinde, işvereni tarafından kazanın olduğu ve ülkemiz ile sosyal güvenlik sözleşmesi bulunmayan ülkelerdeki yerel kolluk kuvvetlerine derhal,
  • Kanunun Ek 5 inci maddesinde belirtilen tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz olarak çalışan sigortalıların ise kendilerince veya işverenlerince kolluk kuvvetlerine derhal,

Kuruma da kazadan sonraki, 3 iş günü içinde bildirilmelidir.

  • Sigortalıların, işverenin kontrolü dışındaki yerlerde iş kazası geçirmeleri halinde ve iş kazası ile ilgili bilgi alınmasına engel olacak durumlarda, bildirimi süresi; iş kazasının öğrenildiği tarihten itibaren 3 iş günüdür.
  • Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamındaki sigortalılar bakımından, meydana gelen iş kazasının, kazanın meydana geldiği tarihten itibaren bir aylık süreyi geçmemek şartıyla, bildirim yapmaya engel halin ortadan kalktığı günü takip eden günden başlanarak kendisi tarafından 3 iş günü içerisinde Kuruma bildirilmesi gerekmektedir.
  • Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi ile 5 inci maddesinde sayılan ve uluslararası sefer yapan kara, deniz, hava ulaştırma araçlarında çalışan veya işleriyle ilgili olarak bu araçlarda bulunan sigortalıların bu sırada meydana gelen iş kazası veya meslek hastalığı ile ilgili bildirim süreleri, aracın Türkiye’ye döndüğü günü takip eden ilk iş gününden itibaren işlemeye başlayacaktır. Dönüş tarihinin tespitinde deniz ulaştırma araçlarının ilk Türk limanına girdiği, hava ulaştırma araçlarının ilk Türk havaalanına indiği, kara ulaştırma araçlarının ise sınır kapılarından Türkiye’ye girdiği tarihin esas alınması gerekmektedir. Ancak, herhangi bir nedenle aracın Türkiye’ye gelememesi halinde sigortalının sınır kapısından geçiş tarihi esas alınır.

Meslek Hastalığı Bildirimi Hangi Sürede Yapılmalıdır?

4/A kapsamındaki sigortalılarının meslek hastalığına tutulduğunu öğrenen veya bu durum kendisine bildirilen işveren tarafından, öğrenildiği günden başlayarak 3 iş günü içinde Kuruma bildirilir.

4/B sigortalısının kendi meslek hastalığını bildirmesinde süre, öğrendiği tarihten itibaren 3 işgünüdür.

İş Kazası ve Meslek Hastalıkları, Sağlık Hizmet Sunucuları Tarafından Hangi Sürede Kuruma Bildirilmelidir?

Sağlık hizmet sunucuları(SHS) kendilerine intikal eden iş kazalarını, yetkili SHS'ler ise meslek hastalığı tanısı koydukları vakaları en geç; intikal/tespit tarihinden itibaren 10 gün içinde Kuruma bildirmelidirler.(6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Md.14 Fk.4)

İş Kazası ve Meslek Hastalıklarının Süresinde Bildirilmemesi Halinde Uygulanan Yaptırım Nedir?

6331 Sayılı Kanunun 26'ncı maddesinde; iş kazası ve meslek hastalığı bildirimlerinin süresinde yapılmaması halinde, iş yerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre; 23.04.2015 tarihinden sonra meydana gelen olaylarda Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından idari para cezası uygulanacağı belirtilmiştir. Bu tarihten önceki durumlara ilişkin işlemler, İş-Kur tarafından sonuçlandırılmaktaydı.

İş Kazası Bildirimi Nasıl Yapılır?

İş kazası bildirimleri, buraya tıklayarak ulaşabileceğiniz e-sigorta uygulaması üzerinden yapılabilmektedir. Herhangi bir nedenle e-sigorta uygulamasından yapılamaması halinde ilgili Sosyal Güvenlik Kurumu İl Müdürlükleri ya da Merkez Müdürlüklerine de bildirim yapılabilir.

Bir Olayın İş Kazası Sayılabilmesi İçin Temel Şartlar Nelerdir?

  • Kazayı geçiren kişinin sigortalı olması.
  • Kaza sonucu bedence veya ruhça engelli hale gelmesi.
  • Kaza ile sonuç arasında uygun bir illiyet bağının bulunması.

İş Kazası Sayılan Hal ve Durumlara Örnekler

  • İşyerinde yürürken düşme sonucu kolun kırılması.
  • İşyerine ait servis ile işe gelip giderken, servisin trafik kazasına karışması neticesinde yaralanmak.
  • İşyeri bahçesinde yer alan ağaçları budarken düşüp yaralanmak.
  • İzinli olduğu dönemde, işyerine arkadaşlarını ziyarete geldiği bir vakitte geçirilen kaza.
  • İşyerinde çalışırken, havanın sıcaklığı ve vücudun çok yorulmasından kaynaklı kalp krizi geçirip ambulansla hastaneye götürülürken yolda ölmek.
  • İşyerinde, öğle arasında arkadaşları ile basketbol oynarken ayağın kırılması.
  • İşveren tarafından sipariş edilen parçaları kargodan teslim almak için giderken yolda geçirilen kaza.

İş Kazası Sayılmayan Hal ve Durumlara Örnekler

  • Mesai saatlerinde, izinsiz olarak, komşu işyerindeki arkadaşını ziyarete gittiği sırada düşme sonucu bileğin kırılması.
  • İşyerine ait servis ile işe gelirken, işyerinin karşısındaki büfeden alışveriş yapmak amacıyla indikten sonra, işyerine varmak için karşıdan karşıya geçerken araba çarpması sonucu bacağın kırılması.
  • İşyerinin yanında, işyeri sınırları dışında yer alan arazideki meyve ağaçlarından meyve almak için gittiği sırada ağaçtan düşerek belin kırılması.
  • İzinli olduğu dönemde, başka bir işyerinde çalışan arkadaşlarını ziyaret amaçlı gittiği işyerinde geçirilen kaza.
  • Evinde otururken, işvereninden gelen zam haberine çok sevinmesi nedeniyle kalp krizi geçirip ölmesi.
  • İşvereni ve iş arkadaşları ile akşam halı saha maçı yaparken, işvereninin gür sesle verdiği "pas at" komutu nedeniyle ayaklarının birbirine dolaşması sonucu düşerek kolunu kırması.
  • İşveren tarafından istenilen herhangi bir şeyi yapmak amacıyla işyeri dışında bulunduğu sırada, kendisinin veya evinin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla bir süpermarkete girmesi ve bu esnada binanın çökmesi nedeniyle ölmesi.

Hastalık Hali Nedir?

Sigortalıların; iş kazası ve meslek hastalığı dışında kalan, iş göremezliklerine neden olan rahatsızlık hallerine hastalık hali denir.

Hastalık Hali Kapsamındaki Sigortalılar Kimlerdir?

  • 4/A'lılar;
    • 5/b kapsamındaki çıraklar ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler,
    • İntörn Öğrenciler
    • 5/g kapsamındaki yurt dışına çalışmak üzere götürülen Türk işçiler,
    • Ek Madde 9 kapsamında, ev hizmetlerinde 10 gün ve daha uzun süreyle çalışanlar,

Hastalık sigortası kapsamındadırlar. Bunların dışında kalan tüm 4/B ve 4/C sigortalıları ile diğer 4/A'lı sayılan sigortalılar hastalık sigortasından faydalanamazlar.

Analık Hali Nedir?

Analık hali;

  • Sigortalı kadının,
  • Sigortalı erkeğin sigortalı olmayan karısının,
  • Kendi çalışmalarından dolayı gelir veya aylık alan kadının,
  • Gelir veya aylık alan erkeğin sigortalı olmayan karısının,

Gebeliğinin başladığı tarihten itibaren;

  • Tekil gebeliklerde doğumdan sonraki 8 haftalık,
  • Çoğul gebeliklerde doğumdan sonraki 10 haftalık,

Süreye kadar olan gebelik ve analık haliyle ilgili rahatsızlık halleridir.

Analık Hali Kapsamındaki Sigortalılar Kimlerdir?

  • 4/A'lılar,
    • 5/a kapsamındaki hükümlü ve tutuklular,
    • 5/g kapsamındaki yurt dışına çalışmak üzere götürülen Türk işçiler,
    • Ek Madde 9 kapsamında, ev hizmetlerinde 10 gün ve daha uzun süreyle çalışanlar,
  • 4/B'liler,

Analık sigortası kapsamındadırlar. Bunların dışında kalan tüm 4/C sigortalıları ile diğer 4/A'lı sayılan sigortalılar(örneğin; 5/b çıraklar ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler) analık sigortası kapsamı dışındadır.

Kısa Vadeli Sigorta Kollarından Sağlanan Yardımlar ve Haklar Nelerdir?

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Sigortasından Sağlanan Haklar Nelerdir?

  • Geçici iş göremezlik ödeneği,
  • Sürekli iş göremezlik geliri,
  • Hak sahiplerine ölüm geliri,
  • Ölüm geliri bağlanmış kız çocuklarına evlenme ödeneği,
  • Cenaze ödeneği,

İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından sağlanan haklardandır.

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Sigortasından Sağlanan Haklardan Yararlanma Şartları Nelerdir?

Sigortalılara geçici iş göremezlik ödeneği ödenebilmesi için; Kuruma yapılan iş kazası bildirimlerinin kabul edilmesi, meslek hastalıklarının ise Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilmesi gerekmektedir.

Sigortalılara iş göremedikleri sürelerde ödenecek geçici iş göremezlik ödenekleri için alınan istirahat raporlarının Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurullarından alınmış olması gerekmektedir. Sigortalılara; iş kazası ve meslek hastalığı nedeniyle işgöremedikleri sürece prim ödeme gün sayısı şartı olmaksızın ilk günden itibaren her gün için geçici iş göremezlik ödeneği ödenir.

4/B kapsamındaki sigortalıların; iş kazası ve meslek hastalığı hallerindeki geçici iş göremezlik ödenekleri, kendi sigortalılıklarından kaynaklanan GSS dahil prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması şartıyla, yatarak tedavilerde ve bu tedavi sonrası ayaktan tedavileri için verilen istirahat raporlarına istinaden ödenir.

Haklarında, kısa vadeli sigorta kollarından sadece iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanan; ek madde 5 kapsamındaki, tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz çalışanlara iş kazası ve meslek hastalığı nedeniyle iş göremezlik ödeneği ödenebilmesi için; en az 10 gün tescil edilmiş olmaları ve prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması gerekmektedir.

Hastalık Sigortasından Sağlanan Haklar Nelerdir?

Hastalık sigortasından sağlanan tek hak, alınan istirahat raporlarının üçüncü gününden itibaren her gün için ödenen geçici iş göremezlik ödeneğidir. Örneğin; 3 günlük istirahat raporuna sadece 1 günlük geçici iş göremezlik ödeneği ödenir.

Hastalık Sigortasından Sağlanan Haklardan Yararlanma Şartları Nelerdir?

Hastalık sigortasından geçici iş göremezlik ödeneği ödenebilmesi için;

  • İstirahatin başlangıç tarihinde sigortalılık niteliğinin sona ermemesi,
  • İstirahatin başlangıç tarihinden önceki 1 yıl içinde en az 90 gün kısa vadeli sigorta kollarından hastalık sigortası dahilinde prim bildirilmiş olması,
  • Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurullarından istirahat raporu alınmış olması,

gerekmektedir.

Analık Sigortasından Sağlanan Haklar Nelerdir?

Analık sigortasından sağlanan haklar; geçici iş göremezlik ödeneği ile emzirme ödeneğidir.

Analık Sigortasından Sağlanan Geçici İş Göremezlik Ödeneğinden Yararlanma Şartları Nelerdir ve Ne Süreyle Ödenir?

Doğumdan önceki son 1 yılda 90 gün kısa vadeli sigorta kollarından analık sigortası primi bildirilmiş olmalı ve doğum tarihi itbarıyla sigortalılık niteliğinin sona ermemiş olması gerekmektedir.

Sigortalılık niteliğinin sona ermesi ile ilgili ayrıntılı bilgi için buraya tıklayınız.

Analık sigortasından sağlanan geçici iş göremezlik ödeneğinden, 5510 sayılı Kanunda;

  • 4/A kapsamında sigortalı sayılan kadın sigortalılar, (Tüm kısa vadeli sigorta kollarına tabi olanlar.)
  • 4/B kapsamındaki kadın muhtarlar ve 4/B'nin (1), (2), (4) numaralı alt bentleri kapsamındaki kadın sigortalılar,

4/B'nin (3) numaralı bendinde şirket ortakları belirtilmiştir. Bu konudaki ayrıntılı bilginin yer aldığı "Sigortalı Sayılanlar" başlıklı sayfaya ulaşmak için buraya tıklayınız.

  • 5'inci maddenin (a) ve (g) bentleri kapsamındaki kadın sigortalılar,
  • Ek Madde 9 kapsamında ev hizmetlerinde 10 günden fazla çalışan kadın sigortalılar,
    yararlanabilirler.

Sigortalının isteği ve hekimin uygun görmesiyle doğuma 3 hafta kalana kadar çalışılması halinde doğum öncesi çalışılan bu süreler, doğum sonrası istirahat ve geçici iş göremezlik ödeneği süresine eklenir. Aynı şekilde erken doğum halinde, doğum öncesi süreler, doğum sonrası istirahatine eklenir ve iş göremezlik ödeneği ödenir.

Tıbbi luzüm görülerek gebeliği sonlandırılan kadın sigortalılara analık sigortasından; kürtaj gibi gereklilik dışı nedenlerle gebeliği sonlanan sigortalılara ise hastalık sigortasından geçici iş göremezlik ödenekleri ödenir.

Emzirme Ödeneği Nedir, Yararlanma Şartları Nelerdir ve Kimler Yararlanabilir?

Analık sigortasından sağlanan haklardan bir diğeri olan emzirme ödeneği;

  • Kanunun; 4/A, 4/B, 5/a, 5/g maddeleri kapsamında ve ek madde 9 kapsamında ev hizmetlerinde 10 günden fazla çalışması nedeniyle sigortalı sayılan kadınlara,
  • Kanunun; 4/A, 4/B, 5/a, 5/g maddeleri kapsamında ve ek madde 9 kapsamında ev hizmetlerinde 10 günden fazla çalışması nedeniyle sigortalı sayılan erkeğin, analık sigortası kapsamında sigortası bulunmayan eşine,
  • Kendi çalışmalarından dolayı gelir ve/veya aylık almakta iken doğum yapan kadına,
  • Kendi çalışmalarından dolayı gelir ve/veya aylık almakta olan erkeğin, analık sigortası kapsamında sigortası bulunmayan eşine,

her çocuk için yaşaması şartıyla; doğum tarihinde geçirli, Sosyal Güvenlik Kurumu Yönetim Kurulunca belirlenip Bakanlık Makamınca onaylanan tarife üzerinden ödenen ödenektir.

Emzirme Ödeneği Ödenmesinin Şartları Nelerdir?

Emzirme ödeneği ile ilgili bazı önemli hususlar;

  • Emzirme ödeneğinden faydalanabilmek için çocuğun nüfus kayıtlarına geçirilmesi yeterlidir. Bu şart yerine getirildiği takdirde, çocuğun bu tarihten sonra veya ödeme tarihinde ölü olması ödeneğe engel teşkil etmez.
  • Doğum yapan kadının; sigortalılığı bulunduğu durumlarda, analık sigortası kapsamında sigortası bulunmaması veya yeterli gün şartını sağlamaması halinde, eşinden dolayı sigortası bulunmadığı durumlarda emzirme ödeneğinden faydalanabilecek olsaydı bile ne kendi ne de eşi ödenekten faydalanamaz.
  • Çoğul gebeliklerde, canlı doğan her çocuk için ayrı ayrı emzirme ödeneği ödenir.
  • Evlat edinme halinde; geçici iş göremezlik ödeneği ödenmeyeceği gibi emzirme ödeneği de verilmez.
  • 663 Sayılı KHK'ya istinaden canlı doğan her çocuk için yapılan çocuk yardımı ödemeleri, emzirme ödeneğine engel teşkil etmez.

Sigortalılara ödenecek emzirme ödeneklerinin ödeme sürelerinin kısaltılması ve mağduriyetlerin asgariye indirilmesi amacıyla, daha önce talep dilekçesi şartına bağlı bulunan emzirme ödeneği, kadın sigortalının evde kendi başına yaptığı doğumlar ile hemşire veya ebeler tarafından evde yaptırılan doğumlar haricinde; Elektronik ortamda düzenlenen raporlarda çocuğun doğum bilgisi ve tarihi e-Ödenek programı tarafından ödeme aşamasında otomatik olarak sorgulanarak anılan program üzerinden talep dilekçesi aranmaksızın ödenmesi gerekmektedir. Ayrıca emzirme ödeneği ile ilgili taleplerde hangi sosyal güvenlik il müdürlüğü sigortalısı olursa olsun sigortalının müracaatına göre başvurduğu sosyal güvenli il müdürlüğü/sosyal güvenlik merkezlerince emzirme ödeneği ödenecektir. Söz konusu ödeneğin ödenebilmesi için e-Ödenek programı kurum modülünde T.C. kimlik numarası ile sorgulama ve arşivleme menüsünden açılan pencereden emzirme ödeneği raporu “dosya devri” yapılarak başvuru yapılan sosyal güvenlik merkezine aktarılacak ve ödeme işlemi gerçekleştirilecektir. Emzirme raporları sağlık hizmet sunucusunda kaydedilirken, raporda yer alan doğum tarihi ile kimlik paylaşım sisteminde kayıtlı bulunan doğum tarihinin farklı olması durumunda, sağlık hizmet sunucusunca belirtilen doğum tarihi esas alınarak emzirme ödeneği ödenecektir. 2016/21 Sayılı SGK Genelgesi

Cenaze Ödeneği Nedir, Yararlanma Şartları Nelerdir ve Kimler Yararlanabilir?

Cenaze ödeneği;

  • İş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölen,
  • Sürekli iş göremezlik geliri almaktayken ölen,
  • Malullük, yaşlılık veya vazife malullüğü aylığı almaktayken ölen,
  • Kendisi için en az 360 gün uzun vadeli sigorta kolları primi (MYÖ; Malullük, Yaşlılık, Ölüm) ödenmiş olup da ölen,

sigortalıların hak sahiplerine Kurum Yönetim Kurulunca belirlenip Bakan tarafından onaylanan tarife üzerinden ödenir.

Cenaze ödeneği sırasıyla öncelikle eşine, yoksa çocuklarına, o da yoksa ana-babasına, bu da yoksa kardeşlerine verilir. Bu kişiler dışında, cenazenin gerçek veya tüzel kişiler tarafından kaldırılmış olması ve bu durumunda belgelenmiş olması şartıyla söz konusu ödenek bu kişi veya kuruluşlara da ödenebilir.

4/C kapsamındaki sigortalıların ölümü halinde; bunların hak sahiplerine, ilgili kurumları tarafından ölüm yardımı hariç cenaze gideri, cenaze nakil gideri ödeneği veya bu mahiyette bir ödeme yapılmış ise cenaze ödeneği ödenmez.

Kısa Vadeli Sigorta Kollarından Sağlanan Haklarda Zamanaşımı Süresi Ne Kadardır?

5510 sayılı Kanunun 97'nci maddesinde belirtildiği üzere; hakkın doğduğu tarihten itibaren 5 yıldır.

  • Geçici iş göremezlik ödeneklerinde; zamanaşımı başlangıç tarihi, ilgili istirahat raporunun sona erdiği tarihtir.
  • Bu tarihten itibaren 5 yıl içinde istenmeyen geçici iş göremezlik ödenekleri zamanaşımına uğrar ve talep edilse dahi ödenmez.
  • Bu durumdaki 4/B sigortalıları söz konusu bu 5 yıllık süre içinde, genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin borçlarını ödemeleri halinde iş göremezlik ödeneğinden faydalanabilirler.

Bu konunun anlatımı buraya kadardır. 5510 sayılı Kanun kapsamında ödeneğe esas kazanç ve geçici iş göremezlik ödeneği ile ilgili bölüme ulaşmak için buraya tıklayınız.

İlgili Test Soruları